Anlatım ilişkileri: neden, amaç, koşul ve karşılaştırma

Neden önemli?

Anlatım ilişkileri: neden, amaç, koşul ve karşılaştırma, TYT'de yalnız bir tanımı hatırlama konusu değildir. Soruyu doğru sınıflandırmak, kanıt veya işlem adımını seçmek ve sonucu kontrol etmek için kullanılır. Bu derste özellikle neden ile amacı ayırmak; koşulun gerçekleşme bağımlılığını görmek; karşılaştırmanın ortak ölçütünü bulmak becerilerini birlikte geliştireceksin.

Kavram haritası ve öğrenme sırası

Önce Neden gerçekleşmiş olayın gerekçesidir ile temel çerçeveyi kur; ardından başlıkları sırayla ilişkilendir ve Bağlacın adı değil cümlenin işlevi belirleyicidir bölümünde bilgiyi soruya dönüştür. Aşağıdaki sıra, konuyu parça parça değil birbirine bağlı bir sistem olarak görmene yardım eder.

1. 1. Neden gerçekleşmiş olayın gerekçesidir
2. 2. Koşul, bir yargının başka bir duruma bağlı olduğunu gösterir
3. 3. Karşılaştırmada ortak bir ölçüt bulunur
4. 4. Bağlacın adı değil cümlenin işlevi belirleyicidir

Neden gerçekleşmiş olayın gerekçesidir

“Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” cümlesinde yağmur gerçekleşmiş neden, erteleme sonuçtur. “Maç ertelenmesin diye sahayı kapattılar.” cümlesinde ise geleceğe dönük amaç vardır.

Koşul, bir yargının başka bir duruma bağlı olduğunu gösterir

“Düzenli tekrar edersen hızın artar.” cümlesinde hızın artması tekrar koşuluna bağlıdır. Koşul yalnız “-se/-sa” ile kurulmaz; “yeter ki, ancak, takdirde” gibi yapılar da bağımlılık kurabilir.

Karşılaştırmada ortak bir ölçüt bulunur

İki kişi, dönem, yöntem veya durum aynı özellik bakımından kıyaslanır. “Bu yöntem öncekine göre daha kısa sürüyor.” cümlesinde ölçüt süredir; yalnız iki varlığın aynı cümlede geçmesi karşılaştırma değildir.

Bağlacın adı değil cümlenin işlevi belirleyicidir

“İçin” sözcüğü neden veya amaç kurabilir. Eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğine, öznenin niyetine ve zaman ilişkisine bak. Dil bilgisel işaret, anlam kontrolüyle doğrulanmalıdır.

TYT sorusunda uygulama protokolü

1. Görevi belirle: Soru kökünün senden tanım, ilişki, işlem, çıkarım veya karşılaştırma türlerinden hangisini istediğini yaz.
2. Ayırıcı ölçütü seç: Bu dersteki başlıklardan hangisinin soruyu diğer benzer sorulardan ayırdığını belirle.
3. Kanıtı göster: Metindeki ifade, matematiksel adım, kavramsal ilişki veya deney verisini açıkça işaretle.
4. Sonucu denetle: Cevabın soru kökündeki bütün koşulları karşılayıp karşılamadığını ve başka bir seçeneğin de doğru olup olamayacağını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

• “İçin” gördüğü her cümleyi amaç saymak
• Koşul ile zamanı karıştırmak
• Ortak ölçüt olmadan karşılaştırma var sanmak
• Neden ile sonucu yer değiştirmek

Bu hatalardan birini yaptığında yalnız doğru cevabı okumakla yetinme. Hatanın hangi adımda başladığını yaz ve aynı ölçütü yeni bir örnekte yeniden uygula.

15 dakikalık uygulama

1. On cümlede ilişki türünü ve iki yargıyı ayır.
2. Neden cümlesini amaç cümlesine dönüştür.
3. Üç farklı koşul kalıbıyla örnek yaz.
4. Karşılaştırmanın ölçütünü tek sözcükle belirt.

Uygulama sonunda her adımın yanına “yardımsız yaptım”, “ipucuyla yaptım” veya “yeniden çalışmalıyım” notlarından birini ekle. Bu ayrım, tekrar planını gerçek ihtiyaca göre kurmanı sağlar.

Notlara bakmadan kendine anlat

Aşağıdaki istemler pasif okumayı geri çağırma çalışmasına dönüştürür. Her birine iki veya üç cümleyle cevap ver; cevap veremediğin istemi doğrudan tekrar listene ekle.

• Neden ile amacı ayırmak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Koşulun gerçekleşme bağımlılığını görmek konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Karşılaştırmanın ortak ölçütünü bulmak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Aynı bağlacın farklı işlevlerini bağlamdan çözmek konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.

Ders özeti

• Neden gerçekleşmiş olayın gerekçesidir: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Koşul, bir yargının başka bir duruma bağlı olduğunu gösterir: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Karşılaştırmada ortak bir ölçüt bulunur: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Bağlacın adı değil cümlenin işlevi belirleyicidir: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.

En kritik kontrol sorusu şudur: “Bu soruda doğru yöntemi seçmemi sağlayan ayırıcı ipucu neydi?” Bu soruya açık cevap veremiyorsan konu henüz otomatikleşmemiştir.